Antik Dünyanın Şifa Merkezi Bergama’da Bilim Dünyasında Yankı Uyandıran Yeni Keşif
Sivas Cumhuriyet Üniversitesi Arkeoloji Bölümü öğretim üyesi Prof. Dr. Cenker Atila, 2009 yılında ilk baskısı yayımlanan Bergama Cam Eserleri adlı kapsamlı bir çalışma hazırladı. Atila, bu kitap için Bergama Arkeoloji Müzesi’nde bulunan cam eserleri bizzat fotoğraflarken, bazı şişelerin içinde antik çağdan günümüze ulaşmış kalıntılar olabileceğini fark etti. Bu gözlem, yıllar sonra bilim dünyasında büyük yankı uyandıracak bir araştırmanın başlangıcı oldu.
Prof. Dr. Atila, bir aromaterapi festivalinde kimyager Dr. İlker Demirbolat ( İstanbul Kent Üniversitesi) ve tıp tarihçisi Dr. Rana Babaç Çelebi (İstanbul Medipol Üniversitesi) ile tanıştı. Bu karşılaşma sonrasında, Bergama Müzesi’ndeki cam eserlerde korunan kalıntıların multidisipliner bir yaklaşımla incelenmesine karar verildi. Araştırma ekibi, Kültür ve Turizm Bakanlığı’ndan gerekli izinleri alarak çalışmalara başladı.
Ekip, Bergama Arkeoloji Müzesi’nde bulunan yaklaşık bin cam eserden numune aldı. Ancak bu eserlerden yalnızca yedisinde herhangi bir kalıntıya rastlandı. Bu yedi cam şişeden de sadece birinin içinde bulunan malzeme, ayrıntılı bilimsel analizler için yeterli miktarda örnek barındırıyordu.
Antik kaynaklarda insan ve bazı hayvanların dışkılarının (gaita) tedavi amaçlı kullanıldığı bilinmektedir. Özellikle Roma İmparatorluk Dönemi’nin en ünlü hekimlerinden biri olan Galenos’un yazılarında, ayrıca eski Mısır ve Çin tıp metinlerinde dışkının çeşitli ilaçların hazırlanmasında ve tedavi uygulamalarında kullanıldığına dair bilgiler yer alır. Ancak bugüne kadar antik çağda hazırlanmış bir ilacın fiziksel örneği ya da insan dışkısından elde edilmiş bir tıbbi materyal günümüze ulaşmamıştı.
Bergama Arkeoloji Müzesi koleksiyonunda bulunan cam bir unguentarium (parfüm şişesi) içinde korunan kalıntı üzerinde yapılan analizler, bu şişede insan dışkısından elde edilmiş bir ilaç bulunduğunu ortaya koydu. Araştırmacılar, muhtemelen kokuyu bastırmak ve antiseptik özelliklerinden yararlanmak amacıyla bu karışıma kekik de eklendiğini belirtiyor.
Söz konusu cam şişede korunan bu karışım, günümüze kadar ulaşabilmiş antik çağda üretilmiş tek ilaç örneği olma özelliğini taşıyor. Aynı zamanda antik kaynaklarda geçen “insan dışkısının tedavi amaçlı kullanımı” bilgisini somut bir bulguyla doğrulaması bakımından da büyük önem taşıyor. Araştırmacılar, ilacın saklandığı şişenin tarihinin Galenos’un yaşadığı dönemle örtüştüğünü de ifade etmektedir.
Bu durum, söz konusu ilacın doğrudan Galenos tarafından hazırlanmış olabileceği ihtimalini akla getirse de, bu görüşü kesin biçimde kanıtlayan bir veri henüz bulunmuyor. Bununla birlikte, ilacın Galenos’un tıbbi öğretilerini sürdüren bir öğrencisi veya takipçisi tarafından hazırlanmış olması oldukça güçlü bir ihtimal olarak değerlendiriliyor.
Antik Bergama’nın en önemli tarihsel figürlerinden biri olan Galenos ile bağlantılı olabilecek bu keşif, antik dünyanın önemli şifa merkezlerinden biri olan Bergama’nın sağlık ve tıp tarihindeki yerini bir kez daha gözler önüne seriyor.
Araştırmanın sonuçları, 2026 yılı Şubat ayında Journal of Archaeological Science dergisinde yayımlandı. Yayının ardından çalışma, dünyanın birçok önemli basın kuruluşu tarafından haberleştirilerek geniş yankı uyandırdı.
Bir UNESCO Dünya Mirası kenti olan Bergama; yüzlerce yıllık kent dokusu, çok katmanlı tarihi, antik dünyanın en önemli sağlık merkezlerinden birine ev sahipliği yapması ve kültürel mirasıyla bugün de uluslararası ölçekte dikkat çekmeye devam ediyor.
Bergama Belediyesi olarak, yakın zamanda bu önemli keşfi gerçekleştiren bilim insanlarını kentimizde ağırlamayı ve düzenlenecek bir söyleşide keşfin hikâyesini, Galenos ve antik dönemin tıp bilgisi üzerine yapılacak değerlendirmeleri kamuoyuyla paylaşmayı planlıyoruz.
